Σάββατο, 3 Νοεμβρίου 2012

ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΟΙΚΙΣΜΩΝ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙ∆ΙΚΗΣ


 Από τη διατριβή της Μαρίας Λιλιμπάκη-Σπυροπούλου

. ΤΟ ΟΙΚΙΣΤΙΚΟ ∆ΙΚΤΥΟ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙ∆ΙΚΗΣ
      ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟ∆Ο 1912- 1960  
     ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ∆ΙΑ∆ΙΚΑΣΙΕΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΣΕ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ  
ΜΕ ΦΥΣΙΚΕΣ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΥΣ

ΕΚΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ:  ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΟΙΚΙΣΜΩΝ
ΤΗΣ ΧΑΛΚΙ∆ΙΚΗΣ  


Η εξέλιξη και βιωσιµότητα των οικισµών είναι συνάρτηση τη δυναµικής τους
ως προς τις κοινωνικές δοµές, τα οικονοµικά  µεγέθη, τις πολιτικές διαχείρισης και
άλλα ζητήµατα που,  στο σύνολό τους,  έχουν αντίκτυπο στον πληθυσµό και τη
διατήρησή του στο χώρο.  Για τον λόγο αυτό τα πληθυσµιακά στοιχεία που
παρατίθενται στη συνέχεια αποτελούν το  µέτρο της εξέλιξης των οικισµών που
αναφέρθηκαν έως τώρα και κατά συνέπεια του οικιστικού δικτύου της Χαλκιδικής.
Πληθυσµιακά στοιχεία
Οι απογραφές του πληθυσµού που διενεργήθηκαν το πρώτο  µισό του 20ου
αιώνα ήταν οι εξής


1.  Απογραφή του 1913,  που έγινε κατά υποδιοίκηση.  Τα αποτελέσµατα της
απογραφής αυτής επικυρώθηκαν µε το Β.∆. της 7.7.1915 (ΦΕΚ 122/1915)
2.  Απογραφή της 18/19. 12. 1920 της οποίας το αποτέλεσµα επικυρώθηκε  µε το
Β.∆. της 31.8.1921 (ΦΕΚ 244/1921).
3.  Απογραφή του Απριλίου του 1923 το αποτέλεσµα της οποίας επικυρώθηκε µε το
Β.∆. της 18.10.1923 (ΦΕΚ 302/1923).
4.  Απογραφή της 15/16 . 5. 1928 το αποτέλεσµα της οποίας επικυρώθηκε  µε το
∆ιάταγµα της 23.11.28 (ΦΕΚ 246/1928).
5.  Απογραφή της 16. 10.1940  της οποίας το αποτέλεσµα δηµοσιοποιήθηκε και
επικυρώθηκε µε το ∆ιάταγµα της 28.1.1946 (ΦΕΚ 29/1946).
Μεταπολεµικά απογραφές πραγµατοποιήθηκαν ανά δεκαετία δηλαδή το 1951,
1961, 1971, 1981, 1991 και η πρόσφατη του 2001 τα στοιχεία της οποίας δεν έχουν
τύχει πλήρους επεξεργασίας και επίσηµης ανακοίνωσης έως σήµερα.
Οπως υπολογίστηκε στο πλαίσιο της εργασίας αυτής, µε βάση τα στοιχεία και
τις αναφορές από αρχειακές πηγές,  ο πληθυσµός της Χαλκιδικής το 1913  ήταν
44.061 κάτοικοι, κατανεµηµένος σε 78 οικισµούς.
Η απογραφή του 1913 πρόβαλλε την ανοµοιογένεια στην κατανοµή των  αστικών
πληθυσµών.  Οι 206  οικισµοί στην Βόρεια Ελλάδα της κατηγορίας 1000-5000
κατοίκων σπάνια συγκεντρώνουν πάνω από 2000 κατοίκους, κινούνται δηλαδή στο
όριο  µεταξύ αγροτικών και αστικών οικισµών.  Στη Χαλκιδική στην κατηγορία αυτή
αντιστοιχούν µόνο 14 οικισµοί από τους οποίους µόνον οι 4 έχουν πληθυσµό πάνω
από 2000  κατοίκους.  Οι υπόλοιποι που ακολουθούν,  αποτελούν  µικρές
συγκεντρώσεις 300 κατά µέσο όρο κατοίκων.
Κατατάσσοντας τους οικισµούς κατά το  µέγεθός τους,  προκύπτει η σειρά
πληθυσµιακών µεγεθών που ακολουθεί:
Γαλάτιστα       3.510
Αρναία            2.652
Πολύγυρος      2.510
Ιερισσός          2.110
Συκιά              1.742
Βάβδος           1.680
Μεγ. Παναγία 1.620
Κασσανδρεία  1.600
Ορµύλια          1.590
Βραστά            1.500
Στον πίνακα φαίνεται ότι από τους 10 πολυπληθέστερους, οι 9 είναι µεσόγειοι και
κυρίως ορεινοί οικισµοί.
Σύµφωνα  µε την απογραφή του 1920,  η σειρά των 10  πρώτων οικισµών,
σύµφωνα µε τον πληθυσµό τους, έχει ως εξής:
Πολύγυρος    2.695
Γαλάτιστα      2.595
Αρναία           2.329
Ιερισσός        1.958
Μεγ.Παναγία  1.862
Συκιά             1.652
Ορµύλια         1.547
Κασσανδρεία  1.469
Α. Νικόλαος  1.392
Βάβδος           1.364
Κατά την απογραφή του 1920,  ο συνολικός πληθυσµός της Χαλκιδικής,  ήταν
44.304, παρουσιάζει δηλαδή  µια  µικρή αύξηση σε ποσοστό  µόλις 0,55 %  από τον
πληθυσµό του 1913.  Η σειρά κατάταξης των οικισµών δεν διαφοροποιείται
σηµαντικά,  εκτός από τον Πολύγυρο που ως διοικητικό κέντρο,  καταλαµβάνει την
πρώτη, πληθυσµιακά, θέση.
Το 1928 ο πληθυσµός της Χαλκιδικής διαµορφώνεται σε 61.079 κατοίκους, µε
την αποχώρηση 2.085 µουσουλµάνων και την έλευση 11.979  χριστιανών
προσφύγων

.  Κατά την έρευνα δεν εξακριβώθηκαν τεκµηριωµένα στοιχεία για τον
συνολικό αριθµό των  µουσουλµάνων της Χαλκιδικής.  Με την εγκατάσταση των
προσφύγων έχουµε αύξηση πληθυσµού κατά 9.894.  Ο συνολικός πληθυσµός
κατανέµεται σε 146 οικισµούς. Στις δύο επαρχίες της περιοχής επιµερίζεται ως εξής:
Επαρχία Αρναίας          16.602 κάτοικοι.
Επαρχία Χαλκιδικής      44.477  κάτοικοι
Στο διάστηµα των 15  χρόνων που µεσολάβησε από το 1913 δηµιουργούνται οι
προσφυγικοί οικισµοί οι οποίοι αποτέλεσαν το γεγονός που συνέβαλε περισσότερο
στη διαµόρφωση του οικιστικού δικτύου και του  µεγέθους και της σύνθεσης του
πληθυσµού στην περιοχή.
Από αναγραφή κατά σειρά µεγέθους των  οικισµών της Χαλκιδικής, µετά την
απογραφή του 1928, για τους 10 µεγαλύτερους οικισµούς προκύπτουν οι παρακάτω
πληθυσµοί :
                                                       
Γαλάτιστα         2.651
Πολύγυρος       2.477
Αρναία              2.402
Ιερισσός           2.218
Μ.Παναγιά       2.077
Συκιά                1.864
Ορµύλια            1.859
Κασσανδρεία   1.593
Α. Νικόλαος     1.587
Νικήτη              1.545

Την περίοδο αυτή και πάλι κανένας οικισµός της Χαλκιδικής δεν είχε
πληθυσµό πάνω από 5000  κατοίκους. Oι ορεινοί οικισµοί προηγούνται των
υπολοίπων,  ενώ κανένας προσφυγικός οικισµός δεν περιλαµβάνεται στους
πληθυσµιακά πρώτους.
   Η αύξηση του πληθυσµού από 44.061  το 1913  σε 61.079  το 1928  σηµαίνει
αύξηση µεταξύ 1913- 1928 κατά ποσοστό 38,6%.
Κατά την απογραφή του 1940 το επίσηµο ύψος του πληθυσµού κατανέµεται
στις επαρχίες Αρναίας και Χαλκιδικής αντίστοιχα ως εξής: 24129+ 57051= 81180.
Αφαιρώντας τους βορειοανατολικά ευρισκόµενους οικισµούς που σήµερα
εντάσσονται στο Νοµό Θεσσαλονίκης,  προκειµένου να υπάρχει κοινό επίπεδο
σύγκρισης µε ό,τι ισχύει σήµερα, ο πληθυσµός διαµορφώνεται σε 19302+ 57051=
76.353 κατοίκους. Η αύξηση που διαπιστώνεται σε σχέση µε το 1913 είναι 73,3%.
Από την επεξεργασία των στατιστικών στοιχείων, για το 1940 προκύπτουν οι
παρακάτω πληθυσµοί των σηµαντικότερων οικισµών της Χαλκιδικής κατά σειρά
µεγέθους:
Πολύγυρος     3.313
Γαλάτιστα       2.675
Αρναία            2.657
Συκιά               2.371
Μεγ.Παναγία   2.354
Ιερισσός          2.325
Ν.Μουδανιά    2.296
Ορµύλια          2.253
Κασσανδρεία  1.927
Νικήτη            1.738
Οι ορεινοί οικισµοί Γαλάτιστα και Αρναία κατέχουν τις πρώτες θέσεις µετά τον
Πολύγυρο που είναι η πρωτεύουσα,  ενώ  µόνο ένας προσφυγικός οικισµός, τα Ν.
Μουδανιά,  περιλαµβάνεται στον Πίνακα των 10  πολυπληθέστερων οικισµών της
περιοχής.  Η Ιερισσός που έχει  µεταφερθεί  µετά τον σεισµό του 1932,  διατηρεί τον
πληθυσµό και την θέση της στη σειρά κατάταξης.
                                                       

Για το 1951  τα στοιχεία της απογραφής δίνουν ως πληθυσµό 75.735
κατοίκους και επι  µέρους πληθυσµό για τις δύο επαρχίες, Αρναίας και Χαλκιδικής,
17.454, 58.281 κατοίκους αντίστοιχα. Η αύξηση του πληθυσµού σε σχέση µε το 1913
είναι  71,9%, παρατηρείται δηλαδή µία µικρή µείωση σε σχέση µε το 1940 η οποία
πιθανόν να οφείλεται στην πολεµική περίοδο που µεσολάβησε.
Οι µεγαλύτεροι πληθυσµιακά οικισµοί είναι:

Πολύγυρος      4.389
Γαλάτιστα       2904
Ν.Μουδανιά       2600
Αρναία       2549
Συκιά        2478
Ορµύλια       2278
Ιερισσός       2219
Κασσανδρεία       2116
Ν.Καλλικράτεια   2060
Μ. Παναγία       2058

Την κορυφή κατέχει ο Πολύγυρος, ως διοικητικό κέντρο, ενώ σηµαντική θέση,
τη δεύτερη, έχει ένα παραδοσιακά παραγωγικό κέντρο, η Ορµύλια.
   Ο συνολικός πληθυσµός της Χαλκιδικής κατά την απογραφή του 1961  είναι
79.849 κάτοικοι, κατανεµηµένος στις δύο επαρχίες Αρναίας και Χαλκιδικής αντίστοιχα
ως εξής: 19.713 και 60.136 κάτοικοι. Το ποσοστό αύξησης του πληθυσµού είναι ήδη
81,2% σε σχέση µε το 1913.
Η σειρά κατάταξης των µεγαλυτέρων οικισµών έχει ως εξής:

Πολύγυρος  3.541
Αρναία  2.612
Ν.Μουδανιά    2.600
Ορµύλια  2.558
Ιερισσός  2.523
Μ. Παναγία  2.477
Συκιά   2.456
Γαλάτιστα  2.394
Κασσανδρεία  2.124
Α. Νικόλαος  2.121

Από τους προσφυγικούς οικισµούς ο ∆ήµος Νέων Μουδανιών έχει αυξηθεί
πληθυσµιακά και έχει καταλάβει ήδη την 3η θέση.
Για τη χρονική περίοδο που  µεσολάβησε από το 1960,  χρονικό όριο που
τέθηκε για την παρούσα εργασία, έως σήµερα, τα πληθυσµιακά στοιχεία αποδίδουν
τη φυσιογνωµία της Χαλκιδικής όπως αυτή    αντιστοιχεί στη νέα οικονοµία και τη
χωρική οργάνωση της περιοχής.
Το 1971 οπότε έχουν οριστικοποηθεί τα όρια του νοµού, ο πληθυσµός κατά
επαρχία, Αρναίας και Χαλκιδικής, είναι: 18.080 + 55.770= 73.850 κάτοικοι. Η αύξηση
σε σχέση µε το 1913 είναι 67,6%, ενώ παρατηρείται µείωση ως προς τον πληθυσµό
του 1961, λόγω πιθανών µεταναστευτικών ρευµάτων στη δεκαετία που µεσολάβησε.
Η σειρά των µεγαλύτερων πληθυσµιακά οικισµών είναι: 61

Πολύγυρος      3.707
Νέα Μουδανιά 3.146
Ορµύλια           2.619
Αρναία             2.424
Ιερισσός          2.379
Μ. Παναγία      2.358
Γαλάτιστα        2.317
Συκιά               2.184
Κασσανδρεία  2.130
Ν. Τρίγλια       2.090

Παρατηρείται υποχώρηση,  κατά τη σειρά,  των ορεινών οικισµών και άνοδο
αυτών που διακρίνονται για τη δυναµική είτε εξειδικευµένου χαρακτήρα οικονοµία
τους,  όπως τα Νέα Μουδανιά και η Ορµύλια.  Ενας ακόµα προσφυγικός οικισµός
εντάσσεται στην δεκάδα των πρώτων πληθυσµιακά οικισµών,  γεγονός που
φανερώνει την δυναµική των νεοιδρυθέντων αυτών οικσµών.
Κατά την απογραφή του 1981  ο πληθυσµός φαίνεται να αυξάνεται στη
δεκαετία που προηγήθηκε και διαµορφώνεται σε 79.036  κατοίκους.  Η αύξηση σε
σχέση µε το 1913 φθάνει σε ποσοστό 79,4%.
Τα  µεγαλύτερα οικιστικά σύνολα της Χαλκιδικής έχουν τους παρακάτω
πληθυσµούς:

Νέα Μουδανιά      4.142
Πολύγυρος            4.075
Ν. Καλλικράτεια   2.809
Ορµύλια                 2.780
Ιερισσός                2.632
Μεγ. Παναγία        2.397
Νέα Τρίγλια          2.311
Αρναία                   2.244
Ν. Μαρµαράς        2.215
Γαλάτιστα              2.128

Παρατηρείται µία σταδιακή ανατροπή της ιεράρχησης και των πληθυσµών των
οικισµών του νοµού που οφείλεται στο τουριστικό ρεύµα προς τους παραθαλάσσιους
κυρίως οικισµούς της περιοχής και στην προσαρµογή των κοινωνικο-οικονοµικών
στοιχείων στις νέες συνθήκες.
Η σειρά των οικισµών κατά την απογραφή του 1991, έχει ως εξής:

Πολύγυρος             4.501
Νέα Καλλικράτεια 4.407
Νέα Μουδανιά       4.403
Ορµύλια                 2.909
Ιερισσός                2.858
Νέα Τρίγλια           2.633
Μ. Παναγία            2.620
Γαλάτιστα              2.571
Συκιά                     2.431
Ν. Μαρµαράς        2.407

Παρατηρούµε ότι 4  από τους νέους οικισµούς που οργανώθηκαν  µετά
την έλευση των προσφύγων όχι  µόνο επιβίωσαν και αναπτύχθηκαν αλλά
περιλαµβάνονται στην πρώτη δεκάδα στην ιεράρχηση των οικισµών,
αποτέλεσµα της σταθερά αναπτυσόµενης οικονοµίας τους. Στην πρώτη δεκάδα
περιλαµβάνονται επίσης σταθερά ο Πολύγυρος ως γεωγραφικό κέντρο και
πρωτεύουσα της περιοχής και η Ιερισσός η οποία αποτελεί το σηµαντικότερο
οικονοµικό κέντρο της βορειοανατολικής Χαλκιδικής. Σ’  ό,τι αφορά στους άλλους 4
οικισµούς, Ορµύλια, Μ. Παναγία, Γαλάτιστα και Συκιά καθώς και την Κασσανδρεία
παρατηρούµε ότι πρόκειται για προυφιστάµενους οικισµούς, µε σταθερή και
εξειδικευµένη οικονοµία,   κατανεµηµένους χωροταξικά  µε ισόρροπο τρόπο,  τόσο
στην ηπειρωτική Χαλκιδική όσο και στις δύο χερσονήσους.
Ετσι σε σχέση  µε τον πληθυσµό που δεχτήκαµε για το 1913,  αφετηρία της
παρούσας εργασίας, δηλαδή τους 44.061 κατοίκους, το 1991 προσεγγίζουµε τους
92.117 κατοίκους,  έχουµε σχεδόν υπερδιπλασιασµό του πληθυσµού και αύξηση
κατά 109%.
Συµπερασµατικά, ο πληθυσµός του Νοµού Χαλκιδικής για την περίοδο 1913-
1991 εξελίχθηκε όπως παρουσιάζεται στον Πίνακα που ακολουθεί:
Πίνακας 19: Εξέλιξη του πληθυσµού του Νοµού Χαλκιδικής
Ετος Πληθυσµός
1913 44.061
1920 44.304
1928 61.079
1940 76.353
1951 75.735
1961 79.849
1971 73.850
1981 79.036
1991 92.117
Πηγή: Στοιχεία από την ΕΣΥΕ και από αρχειακές πηγές. Επεξεργασία από Μ. Λ.- Σ.

0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σας ενημερώνουμε ότι τα σχόλια θα αναθεωρούνται πριν δημοσιευτούν στο blog επειδή, όπως φάνηκε στην πορεία, κάποιοι χρησιμοποιούν την αμεσότητα της δημοσίευσης για να προσβάλλουν το blog και τους αναγνώστες του.
Δεν πρόκειται να λογοκρίνεται κανένα σχόλιο που θα περιλαμβάνει καλοπροαίρετη κριτική ή θα διορθώνει κάποιο δικό μας σφάλμα. Τα μόνα σχόλια που θα απορρίπτονται είναι τα υβριστικά και τα spam.
ΤΟ ΣΧΟΛΙΟ ΣΑΣ ΘΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΕΙ ΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟΤΕΡΟ ΔΥΝΑΤΟ.